Girişimcilik ekosisteminin gelişmesiyle birlikte şahıs şirketi kurmak isteyen bireylerin sayısı her geçen gün artmaktadır. Düşük maliyet, kolay kuruluş işlemleri ve hızlı işleyiş gibi avantajları nedeniyle şahıs şirketleri, özellikle bireysel çalışanlar ve küçük işletme sahipleri için cazip bir modeldir. Ancak her isteyen şahıs şirketi kuramaz. Türkiye’de bazı kişiler hukuki, idari veya mesleki nedenlerle bu hakkı kullanamazlar. Bu haber yazısında, şahıs şirketi nedir, kimler bu tür bir şirketi kuramaz ve bu engellerin dayandığı hukuki çerçeve nelerdir, detaylı biçimde incelenecektir.
Şahıs Şirketi Nedir?
Öncelikle kavramı netleştirmek gerekir. Şahıs şirketi, tek bir kişi tarafından kurulan ve işletilen bir şirket türüdür. Gerçek kişi tacir olarak da adlandırılan şahıs şirketleri, genellikle hizmet, perakende satış veya serbest meslek faaliyetleri için tercih edilir. Şirketin tüm borç ve yükümlülükleri doğrudan kurucusuna aittir. Bu şirket tipi, düşük maliyetli, hızlı kurulabilir ve vergi avantajları ile tanınır. Ancak şahıs şirketi kurmak her bireyin hakkı değildir. Bazı durumlar, kişilerin bu hakkı kullanmasını yasaklar.
Şirket Kurma Ehliyeti Neye Göre Belirlenir?
Türk hukuk sisteminde bir kişinin şirket kurabilmesi için hukuki ehliyete sahip olması gerekir. Bu ehliyetin temel dayanak noktası, Türk Borçlar Kanunu, Türk Ticaret Kanunu ve ilgili özel düzenlemelerdir. Genel olarak;
- Kişinin reşit olması,
- Fiil ehliyetine sahip bulunması,
- Hakkında ticari yasak olmaması gerekir.
Ancak bu şartları sağlamayan ya da bazı özel durumlara tabi kişiler şahıs şirketi kuramaz. Bu noktada yasal, idari ve özel alanlardaki istisnaları detaylandırmak önemlidir.
Reşit Olmayanlar Şahıs Şirketi Kuramaz
18 yaşını doldurmamış bireyler, yasal olarak tam ehliyete sahip sayılmaz. Dolayısıyla tek başına şahıs şirketi kurma hakları yoktur. Bu kişilerin ticari faaliyette bulunabilmesi için ancak yasal temsilcilerinin (veli veya vasi) izni ve mahkeme kararıyla mümkün olabilir. Fakat bu durumda bile şahıs şirketi modeli uygun görülmez; daha çok ortaklık ya da veli adına açılan işletme modeli tercih edilir.
Fiil Ehliyeti Olmayanlar da Kuramaz
Akıl hastalığı, zihinsel engellilik, sürekli sağlık sorunları ya da mahkeme kararıyla kısıtlılık durumu bulunan kişiler, Türk Medeni Kanunu kapsamında fiil ehliyeti olmayanlar arasında sayılır. Bu kişiler hiçbir şekilde şahıs şirketi kuramaz. Ayrıca bu kişilerin vasi ya da kayyum atansa dahi şahıs şirketi açmaları mümkün değildir, çünkü şahıs şirketi doğrudan kişinin sorumluluğuna dayalı bir ticari yapı içerir.
Ticaret Yapması Yasaklananlar
İflas eden, hakkında konkordato kararı bulunan, ticari faaliyetleri mahkeme kararıyla kısıtlanan kişiler de şahıs şirketi kuramaz. Türk Ticaret Kanunu gereği, bu kişilere belirli bir süre ticaret yasağı uygulanır. Ticaret yasağı, yalnızca şahıs şirketleri için değil, tüm şirket türleri için geçerlidir.
Ayrıca hakkında kesinleşmiş vergi kaçakçılığı, zimmet, dolandırıcılık gibi suçlardan mahkûmiyet kararı bulunan kişiler de şirket kuruluşlarında kısıtlamaya tabidir. Bu kişiler, belli bir süre boyunca ticaret yapamazlar ve ticaret siciline kayıt olamazlar.
Kamu Görevlileri Şahıs Şirketi Kurabilir mi?
Türkiye’de birçok kişi tarafından merak edilen bir diğer konu da kamu çalışanlarının şirket kurma hakkıdır. Memurlar, hakimler, savcılar, subaylar ve benzeri kamu görevlileri, görev süreleri boyunca şahıs şirketi kuramaz.
657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’na göre, memurların ticari faaliyette bulunması yasaktır. Bu nedenle memuriyet devam ettiği sürece şahıs şirketi açmak, başka birinin üzerine açtırmak, dolaylı ortaklık gibi yollarla ticaret yapmak hukuka aykırıdır ve disiplin cezalarına yol açabilir.
Ancak memuriyetten istifa eden bireyler, görevlerinden ayrıldıktan sonra şahıs şirketi kurabilir. Benzer şekilde emekli kamu görevlileri de bu haktan yararlanabilir.
Askeri Personel ve Yargı Mensupları
Aktif olarak görev yapan subay, astsubay, uzman çavuş, yargı mensubu gibi devletin adli ve askeri birimlerinde çalışanlar da şahıs şirketi kuramaz. Bu yasakların nedeni, bu görevlerin yüksek sorumluluk ve tarafsızlık gerektirmesi, dolayısıyla ticari faaliyetle bağdaşmaması olarak açıklanır.
Öğrenciler ve Ev Hanımları Kurabilir mi?
Öğrenciler veya ev hanımları, eğer yukarıda sayılan herhangi bir yasal engel altında değillerse şahıs şirketi kurabilir. Özellikle uzaktan eğitim gören ya da zamanı elveren üniversite öğrencileri, bireysel e-ticaret projeleri için bu modeli tercih etmektedir. Ev hanımları da kendi işlerini kurarak hem sosyal hem ekonomik olarak üretken hale gelebilir.
Yabancı Uyrukluların Durumu
Yabancı uyruklu kişiler, Türkiye’de ikamet iznine sahiplerse ve kanuni engelleri yoksa, şahıs şirketi kurabilir. Ancak bazı sektörlerde ya da özel düzenlemeler kapsamında, çifte vatandaşlık, uyruk kısıtlaması gibi durumlar kurulumu engelleyebilir. Ayrıca bazı ülke vatandaşlarına karşı uygulanan politik kısıtlamalar, bu kişilerin şahıs şirketi açmasını da sınırlayabilir.
Şahıs Şirketi Kurulmadan Önce Kontrol Edilmesi Gereken Hususlar
Şahıs şirketi kurmak isteyen herkes, öncelikle vergi dairesine, ticaret odasına ya da muhasebecisine danışarak hukuki uygunluk kontrolü yapmalıdır. Özellikle memuriyet geçmişi, mevcut sağlık durumu, adli sicil kaydı gibi durumlar değerlendirilmelidir. Aksi halde sonradan tespit edilen bir engel nedeniyle şirket kapatılabilir ya da cezai işlemlerle karşılaşılabilir.
Özetle: Herkes Girişimci Olamaz
Her ne kadar girişimcilik desteklenmesi gereken bir alan olsa da şahıs şirketi kurmak herkesin yasal hakkı değildir. Fiil ehliyeti olmayanlar, reşit olmayanlar, ticaret yasağı bulunanlar, aktif kamu görevlileri ve bazı özel görevlerde çalışan bireyler bu sistemin dışında kalır. Bu yüzden şirket kurma niyetinde olan kişilerin, öncelikle kendileriyle ilgili hukuki engelleri araştırmaları gerekir.
